Greint hefur verið frá því að Ísland hafi gengið til samnings sem felur í sér um 30% minni makrílkvóta, auk þess sem hluta aflans þarf að landa í Noregi, þar sem fiskurinn fer á opinn og frjálsan uppboðsmarkað.
Í Kastljósi lýsti Heiðrún Lind Marteinsdóttir, andlit stórútgerðarinnar því yfir að allra sárast væri að íslensk skip þyrftu að landa í Noregi. Það vekur spurningar. Af hverju er það svona voðalega slæmt?
Við vitum að á norska og færeyska uppboðsmarkaðnum er verðið umtalsvert hærra, og tvöflat til þrefalt hærra en á Íslandi. Þá blasir við einfaldur talnareikningur miðað við aðeins 100% hærra verð:
70% af afla seldur á tvöfalt hærra verði hljóta að vera betri viðskipti en 100% seld á helmingi lægra verði en reyndar hafa tölur frá t.d. Færeyjum og Noregi sýnt að verðið sé 300% hærra á frjálsum markaði. Því ætti þetta, í hreinu markaðslegu tilliti, að vera fagnaðarefni. Samt heyrist hávær óánægja úr röðum stórútgerðarinnar. Af hverju er það?
Svarið liggur líklega ekki í hag sjómanna eða þjóðarbúsins, heldur í kerfinu sem við höfum byggt upp. Á Íslandi er stór hluti aflans seldur innan sömu eigenda – frá skipi til vinnslu – á innra heimatilbúnu verði sem mótast ekki af frjálsum markaði heldur hagsmunum fyrirtækjanna sjálfra. Þannig hefur það verið í áratugi. Þegar fiskurinn fer á opinn uppboðsmarkað, hvort sem er í Noregi eða annars staðar, rofnar þessi keðja. Þar ræður eftirspurnin verði. Þar verða raunveruleg verðmæti sýnileg.
Það er þá sem óþægilegar staðreyndir koma í ljós: að fiskurinn er undirverðlagður hér heima og að auðlindarentan skilar sér ekki endilega til þjóðarinnar, og að sjómenn, byggðarlög og almenningur sem á auðlindina í hafinu, fá ekki alltaf sinn réttmæta hlut. Opinn markaður dregur þetta fram í dagsljósið – og það er kannski það sem sárast er.
300% hærra verð á makríl í Færeyjum – 3,55kr. í veiðigjöld á Íslandi á móti 113 kr. í Færeyjum fyrir sama fisk
Kristján Þór Júlíusson f.v. sjávarútvegsráðherra Sjálfstæðisflokksins (sem þurfti að segja af sér út af dotlu) gat ekki útskýrt 300% hærra verð á makríl né 3,55kr. í veiðigjöld á Íslandi á móti 113 kr. í Færeyjum. Hann er víða maðkurinn ef menn vilja sjá hann. Hversu mörg hundruð milljörðum hefur þjóðin tapað?
Hinn frjálsi og opni markaður ræður verðinu í Noregi, sem er eitthvað sem stórútgerðin er algjörlega á móti enda algjörlega á móti öllu sem heitir frelsi og gagnsæi s.l. áratugi. Sérhagsmunaflokkurinn XD talar mikið um frelsi í orði en er algjörlega á móti öllu frelsi, Sami flokkur og barðist fyrir SFS gegn því að veiðigjöld ( leiga fyrir afnotarétt skipa af eign þjóðarinnar ) yrðu innheimt. Málþófið kostaði eigendur kvótans, þ.e.a.s. þjóðina hátt í milljarð eins og alþjóð veit. Það hefði mátt hlúa að börnum og öldruðum!
Hagstæðara fyrir eigandann, þjóðina, að láta Norðmenn veiða makrílinn
Kannski væri líka ódýrar og hagstæðara fyrir, eigandann, þjóðina, að láta Norðmenn veiða makrílinn og fá þannig meiri peninga til innviðauppbygginga sem hefur drabbast niður jafn lengi og kvótakerfið misheppnaða hefur verið notað, eða í 40 ár. Það mætti alveg skoða hvað þeir eru tilbúnir að greiða í leigu fyrir afnotin af hverju tonni, til eins árs í senn, eins og kvótakerfið er á Íslandi.
Þegar stórútgerðin „grenjar“ yfir því að þurfa að landa á frjálsum markaði þar sem verðið er miklu hærra, er eðlilegt að spyrja: Hver tapar raunverulega? Er það þjóðin? hafnarsjóðir, bæjarfélög, sjómennirnir? Eða er það kerfi sem byggir á því að halda verði niðri innanlands til að verja ákveðna hagsmuni?
Makríllinn er sameign þjóðarinnar. Ef opinn og frjáls markaður sýnir að hann er verðmætari en við höfum viljað horfast í augu við, þá er vandamálið ekki hinn frjálsi og opni markaður. Vandamálið er að við höfum vanist kerfi þar sem gagnsæi er undantekning, ekki regla.
Kannski er það einmitt það sem þessi samningur – þrátt fyrir minni kvóta – varpar ljósi á. Og kannski er maðkurinn í mysunni ekki í Noregi, heldur heima hjá okkur sjálfum.
