Á síðustu áratugum hafa snjóflóð í byggð kostað Íslendinga mannslíf, heimili og varanleg samfélagsleg sár. Frá árinu 1980 hafa nokkur snjóflóð fallið í byggð með skelfilegum afleiðingum. Þrátt fyrir það liggur ekki fyrir samræmd og heildstæð opinber úttekt á öllum þessum flóðum.
Nú kalla Flateyringar, sem urðu fyrir snjóflóði árið 1995, eftir sambærilegri rannsóknarskýrslu og gerð var eftir flóðið í Súðavík. Sú krafa á fullan rétt á sér og ætti raunar að ná til allra banvænna snjóflóða í byggð frá 1980 og jafnvel fyrr.
Snjóflóð í byggð eftir 1970 þar sem fólk hefur farist
Frá 1970 hafa eftirfarandi snjóflóð fallið í byggð með manntjóni:
- Neskaupstaður 1974 Snjóflóðin í Neskaupstað 1974, tvö snjóflóð féllu 20. desember. Flóðin féllu um klukkan 13:40 og lenti meðal annars á fiskimjölsvinnslu bæjarins, og þar dóu fimm manns. Tveir einstaklingar fundust aldrei og hafa líklega borist út á haf. Snjóflóðið var um 400 metra breitt, og rafmagn fór af bænum. Flóðin féllu með um 20 mínútna millibili og það seinna var um 140 metra breitt og lenti á bílskúr, steypuvinnslu og íbúðahúsi, og sjö manns fórust.
- Patreksfjörður 1983, Laugardaginn 22. janúar árið 1983 féllu tvö snjóflóð á bæinn Patreksfjörð á Vestfjörðum með aðeins tveggja klukkustunda bili. Fjórir létust í flóðunum á Patreksfirði. Þrír í fyrra flóðinu, sex ára stúlka og fullorðin feðgin, sem voru allir innandyra á heimilum sínum. Í seinna flóðinu lést kona á sextugsaldri sem var á göngu ásamt annarri konu sem bjargaðist fyrir mikla lukku.
-
Súðavík 16. janúar 1995, Snjóflóðið í Súðavík féll að morgni 16. janúar 1995 á þorpið Súðavík sem stendur við Álftafjörð við Ísafjarðardjúp. Snjóflóðið var 200 metra breitt. 14 manns létust í snjóflóðinu.
-
Flateyri 26. október 1995, Snjóflóðið á Flateyri er snjóflóð sem féll þann 26. október árið 1995 á bæinn Flateyri í Önundarfirði með þeim afleiðingum að 20 manns fórust en 25 björguðust.
-
Siglufjörður 1999, snjóflóð í jaðri byggðar með manntjóni
(Flóð utan byggðar, á fjallvegum eða í ferðamennsku, eru hér ekki talin með.) Þessi atburðir eru ekki tilviljanakennd náttúruóhöpp, þess vegna er nauðsynlegt að skoða þau öll með sama mælikvarða.
Ójafnræði í rannsókn og viðurkenningu
Eftir snjóflóðið í Súðavík var gerð ítarleg rannsóknarskýrsla sem hafði afgerandi áhrif á snjóflóðavarnir, skipulagslög og viðbragðsáætlanir. Sú skýrsla var mikilvæg og nauðsynleg. En sú staðreynd að engin sambærileg heildarskýrsla var unnin um flóðið á Flateyri hefur valdið sárum sem enn eru opin.
Þegar rannsóknir eru gerðar um sum flóð en ekki önnur skapast tilfinning um að manntjón og áföll séu metin mismunandi eftir stað og aðstæðum. Það er hvorki sanngjarnt né ásættanlegt í réttarríki.
Tíðarandinn: þögn, seigla og engin áfallahjálp
Það er líka nauðsynlegt að horfa til tíðarandans sem ríkti þegar þessi flóð féllu. Fyrir og um 1995 var áfallahjálp lítt þróuð á Íslandi. Fólk sem lifði af, missti ástvini eða heimili, fékk í mörgum tilvikum enga faglega eftirfylgni. Þögnin var normið. Fólk var hvatt til að vera duglegt, halda áfram og ekki „velta sér upp úr“ áfallinu.
Í dag vitum við að þessi nálgun var skaðleg. Margir bera enn með sér áfallastreitu, sorg og sektarkennd sem aldrei fékk útrás. Skortur á opinberri greiningu og umræðu ýtti undir þessa þöggun, bæði hjá einstaklingum og samfélögum.
Nauðsyn skýrslna um öll snjóflóð í byggð
Opinber rannsóknarskýrsla snýst ekki aðeins um snjófræði eða verkfræði. Hún snýst um:
-
að viðurkenna manntjón og samfélagslegt áfall
-
að draga lærdóm til framtíðar
-
að tryggja gagnsæi og jafnræði
-
að byggja traust milli íbúa og stjórnvalda
Þess vegna ætti að ráðast í heildstæða úttekt á öllum snjóflóðum í byggð frá 1980, þar sem fólk hefur farist. Slík vinna væri ekki til að valda sársauka, í þeim tilgangi að finna sökudólga, heldur nauðsynleg leið til að loka opnum sárum og styrkja öryggi komandi kynslóða.
Kall Flateyringa er því ekki aðeins krafa um að gera upp fortíðina, heldur er krafa um réttlæti, lærdóm og mannúð, og um að þögnin, sem einkenndi viðbrögð fyrri tíma, fái ekki að vera hluti af framtíðinni.
