Meirihluti laxeldisleyfa á Íslandi er í eigu erlendra aðila, einkum norskra fyrirtækja

Árið 2024 var heildarframleiðsla úr fiskeldi á Íslandi um 54.800 tonn, þar af voru 49.300 tonn lax. Laxeldi á Íslandi er að mestu í höndum einkafyrirtækja, og flest þeirra tengjast norskum stórfyrirtækjum

Dæmi: Icelandic Salmon AS er stór aðili í íslensku laxeldi. Fyrirtæki eins og Ice Fish Farm og Laxar hafa sameinast og stór hluti hluta í þeim er í eigu norskrar fjárfestingar eða norskra tengdra aðila. Sumar íslenskar fiskeldisstöðvar eru í eigu íslenskra aðila, en oftast með þátttöku eða meirihlutaeign frá erlendum (norskum) fjárfestum.

Hér eru helstu laxeldisfyrirtækin á Íslandi og hverjir eiga þau, byggt á opinberum upplýsingum og nýjustu gögnum

Kaldvík (áður Ice Fish Farm / Fiskeldi Austfjarða + Laxar). Stærsta laxeldisfyrirtækið á Íslandi hvað varðar leyfi (MAB) og vöxt í Austfjörðum. Það varð til þegar Ice Fish Farm AS keypti hið íslenska Laxar Fiskeldi ehf. og sameinaði reksturinn í eina heild, sem nú fer undir nafninu Kaldvík (KLDVK).

Eignarhald

• Måsøval (norskt laxeldisfyrirtæki) er með meirihlutaeign í fyrirtækinu.
• Aðrir stórir hluthafar eru meðal annars Ísfélag og Skinney-Þinganes með minni hlutdeildir.
• Þessi samruni hefur gert Kaldvík að langstærsta eldisaðilanum í sjókvíum á Íslandi, sérstaklega á Austfjörðum.
• Icelandic Salmon / Arnarlax

Icelandic Salmon AS er stór laxeldishópur sem á dótturfélagið Arnarlax ehf., sem rekur laxeldi í Vestfjörðum. Það hefur margvíslega starfsemi:

Eignarhald

• Icelandic Salmon AS er sjálft skráð félag, meðal annars á Euronext Growth í Osló, og SalMar (norskt risafyrirtæki í laxeldi) á stóran hlut í því.
• Hlutfall norskrar eignar hefur verið um ~51% í einhverjum uppsetningum, en það getur breyst þar sem hlutabréf eru skráð og markaðsvirði sveiflast.
• Icelandic Salmon / Arnarlax er eitt af stærstu laxeldisfyrirtækjunum á Vestfjörðum og hefur bundið íslenskan rekstur við erlenda fjárfesta.
• Laxey (landeldi / uppbygging)

Laxey er landeldisfyrirtæki sem vinnur að uppbyggingu á stórum landstöðum (t.d. í Vestmannaeyjum) og stefnir á umtalsverða framleiðslu með landeldisaðferðum (RAS-kerfi).

Eignarhald

• Fjölbreyttur hópur fjárfesta og hluthafa, þar á meðal starfsmenn og einkafjárfestar.
• Þessi aðili er ekki hluti af sjóeldis-samsteypunum og er frekar í uppbyggingar-/nýsköpunarstigi.
• Það er ekki stórt fyrirtæki ennþá en Laxey er athyglisvert vegna landeldis­tækni og mögulegrar stækkunar í framtíðinni.

Yfirlit yfir eignarhald í laxeldi á Íslandi

Meirihluti laxeldisleyfa á Íslandi er í eigu erlendra aðila, einkum norskra fyrirtækja. Það eru engin lög sem takmarka erlenda eign í laxeldi eins og er.

• Helstu leyfishafar og rekstraraðilar eru þessir þrír aðilar:
• Kaldvík (Ice Fish Farm / Laxar sameinað), stærstur í sjókvíum, í meirihlutaeigu norsks aðila.
• Icelandic Salmon / Arnarlax  er stórt fyrirtæki á Vestfjörðum með norskum eignarhluta.
• Laxey (landeldi) er nýr þátttakandi með fjölbreyttari eignar­haldshóp.

1,2–1,5 milljón tonn af eldislaxi á ári

Samkvæmt nýjustu tölum framleiða norskar laxeldisstöðvar um 1,2–1,5 milljón tonn af eldislaxi á ári. Þau gögn og mat byggja á ýmsum nýlegum upplýsingum um framleiðslu og útflutning. Framleiðslan fer fram í um 600 laxeldisstöðvum í Noregi og hafa því í gegnum árin öðlast mikla reynslu af kostum og göllum laxeldis þar í landi.

Árlegt hlutfall dauða villtra laxa úr stofninum í norskum ám um 10% af heildar stofninum

100 af 450 laxveiðiám í Noregi voru lokaðar fyrir stangaveiðimönnum árið 2020 eða rúmlega ein af hverjum fimm og 50.000 laxar drápust í norskum laxveiðiám vegna laxalúsar eða 10% af öllum stofninum þar í landi, af viltum Atlantshafslaxi sem er sama stofn tegund og á Íslandi.

Árlegt hlutfall dauða villtra laxa úr stofninum í norskum ám á árunum 2010-2014 voru um 50.000 laxar eða um 10% af heildar stofninum.
Laxeldisstöðvar gefa upp að árlega undanfarinn áratug hafi sloppið um 200.000 laxar frá þeim út í umhverfið en vitnað er í rannsókn á árunum 2005-2011 þar sem því er haldið fram að fjöldinn geti jafnvel verið nálægt milljón löxum á ári eða að minnsta kosti fjórfalt það magn sem að fiskeldisstöðvar gefa upp.

• Sumarið 2024 lokuðu norsk yfirvöld 33 ám fyrir laxveiði með stöng . Lokanirnar voru viðbragð við því að:

• laxastofnar voru komnir niður fyrir sjálfbært veiðistig
• laxalús frá fiskeldi hafði veruleg áhrif á seiði á leið til sjávar
• strokulax úr sjókvíum hafði skaðað erfðablöndun villtra stofna .

Norska umhverfisstofnunin og vísindaráð um villtan lax hafa sagt að:

• nær helmingur norskra laxveiðiáa hafi engan veiðanlegan laxafgang lengur
• vestur- og mið-Noregur séu verst úti, þar sem laxeldi er þéttast

Líklegt að lokunum fjölgi

• Fyrir sumarið 2026 hafa stjórnvöld rætt um að loka allt að 42 ám og þremur fjörðum ef staðan versnar enn frekar.
• Þetta hefur haft:
• mikil áhrif á ferðaþjónustu og veiðiréttareigendur
• veruleg samfélagsleg áhrif í sveitum þar sem laxveiði er burðarstoð

Vísindarannsókn sem beitti líkanstólum á smólta sem fluttust frá um 401 norskri á bendir til að árið 2019:

• í 179 ám er minni en 10 % dánartíðni vegna laxalúsar,
• í 140 ám er 10–30 % dánartíðni,
• og í um 82 ám er yfir 30 % dánartíðni hjá villtum smólti vegna laxalúsar.
• Þetta segir okkur ekki nákvæma fjölda dauðra laxa í tölum, heldur hlutfall villtra laxa sem líklegast deyja vegna lús þegar þeir synda hjá fiskeldissvæðum.
• Önnur mat frá NINA (Norsk Institute for Nature Research) byggt á field-releases kemst að svipuðum niðurstöðum í heild: um 50 000 fullorðnir villtir laxar hafa verið taldir tapast árlega vegna laxalúsar í Noregi, sem samsvarar um 10 % af villtum Atlantshafslaxi í sumum tímabilum.

Lúsin drepur u.þ.b. 50.000 fullorðna villta laxa á ári í norskum laxveiðiám og fjöldi villtra laxa hefur fallið niður í 478.000 fiska úr því að vera meira en milljón fyrir um aldrafjórðungi að því er kemur fram í rannsókninni. Ástandið er það slæmt að um 100 af 450 laxveiðiám voru lokaðar stangveiðimönnum árið 2020. Árlegt hlutfall dauða villtra laxa úr stofninum í norskum ám á árunum 2010-2014 voru um 50.000 laxar eða um 10% af heildar stofninum.

Það er öruggt skv. framangreindu að stórlega þurfi að auka fjárveitingar til rannsókna varðandi þennan málaflokk á Íslandi. Vegna þess að mörg leyfi til þess að reka laxeldi í sjó, hafa verið gefin út um allt land undanfarið. Þar sem að heimilt er að rækta þúsundir tonna af eldislaxi.

Eldisstöðvarnar í Noregi eru látnar bera ábyrgð og greiða skaðabætur ef að meira en 4% af laxi í laxveiðiám eru frá laxeldisstöðvum, jafnframt hefur norksa hafrannsóknarstofnunin staðfest að meiri laxalús er á þeim löxum í ám sem eru nærri laxeldi og að laxal­ús­in get­ur borist lengra með haf­straum­um en aðrir sjúk­dóm­ar. Vegna þessa hefur norska stofnunin í hyggju að fjarlægja og loka einhverjum af þessum laxeldisstöðvum.

Norsk laxeldisfyrirtæki hafa verið að hasla sér völl á Íslandi og því hefur verið haldið fram að það sé vegna þess að regluverkið og kröfurnar sé slakara hér en í Noregi og hafa þau komið sér fyrir t.d. bæði á austurlandi og á vestfjörðum.

Landssamband Laxeldisstöðva á Íslandi hafa tekið það saman á heimasíðu sinni og spá að laxeldisfiskar hér á landi verði um 40.000 tonn árið 2020 ,, Á árinu 2016 verður alls slátrað um 15.000 tonnum af eldisfiski sem er aukning um 80% frá fyrra ári. Þetta er mesta magn frá upphafi fiskeldis hér á landi. Fyrra met er frá árinu 2006 þegar slátrað var um tíu þúsund tonnum. Mest er framleitt af laxi, alls um 8.000 tonn en bleikjan kemur þar á eftir með 4.000 tonn.

Öll framleiðsla fiskeldisins fer fram á landsbyggðinni. Mikill vöxtur í atvinnugreininni og ljóst að framleitt magn á Íslandi verður um 40 þúsund tonn á ári árið 2020. Samkvæmt því verður fiskeldið umfangsmeiri atvinnugrein en landbúnaður innan tveggja til þriggja ára,, segir jafnframt á vefsíðu þeirra.
Hafrannsóknarstofnunin á Íslandi telur að fari fjöldi laxa úr laxeldi í íslenskum ám saman við viltan lax ekki yfir 4% þá bend­i það til að blönd­un­in sé inn­an þeirra marka og eigi villti lax­inn að þola þá blönd­un. Erfðablönd­un var staðfest í Elliðaám á ár­un­um 1990 til 2005 einnig hefur fund­ist erfðablönd­un í tveim­ur ám á Vest­fjörðum árin 2014 og 2015.

Það er gott að við íslendingar tökum eitt skref í einu og lærum af því sem hefur farið illa í Noregi. Neikvæð áhrif hafa óendurkræf áhrif á lífríkið og verða þvi aldrei bætt ef illa fer.

Eldri fisk­ar geti leitað eftir hentugri á í allt að 1.000 km fjarlægð til þess að hrygna í og er þá bæði erfðablöndun og hætta á sýkingum við villtan lax til staðar

Blóðsýking kom upp í sjókvíalaxeldi í Færeyjum og nam tjónið 63 milljörðum króna í kauphöllinni í Oslo vegna verðfalls á fyrirtækjum sem rækta lax í sjó. Blóðsýkingin í Færeyjum var í sjókvíalaxeldiskerjum svipuðum eða alveg eins og þeim sem notuð eru á Íslandi.

Markaðurinn í Noregi varð jafnframt neikvæður gagnvart sjókvíalaxeldi vegna sýkingarinnar sem kom upp í Færeyjum og á sama tíma er útgáfa leyfa til sjókvíalaxeldis að færast í vöxt á Íslandi. Í ljósi þess hversu hættuleg blóðsýkingin er má spyrja hvort einhver hætta sé á því að slík sýking komi upp hér á landi.
Það er ljóst að margir stangaveiðimenn og félög þeirra og landeigendur ofl. eru ekki sáttir við nokkra blöndun eldislaxa í veiðiár og þá erfðablöndun sem átt hefur sér stað eða þá sjúkdómahættu sem að af þessari eldisstarfsemi getur hugsanlega stafað.

Það er einnig ljóst að laxeldi á Íslandi er í örum vexti og með aðkomu norðmanna hér á landi og stór áform eru um að auka laxeldi hér hratt og örugglega eins og í Noregi. Umsóknir um eldisstöðvar víða um land upp á þúsundir tonna og ekki fjarri laxveiðiám, eykur líkurnar á smithættu og erfðablöndun. Það er a.m.k. óumdeilt að laxinn hefur sporð og getur synt hvert sem er eftir að hann sleppur úr laxeldisstöðvum og talsvert er vitað um afleiðingar þess. Sporin hræða þegar litið er til ástandsins í Noregi!

Skv. rannsóknum í Noregi varðandi eldislax sem að sleppur úr kvíum þar og hvað verður um þá, þá sýna rannsóknir að laxar sem sleppa ung­ir, leiti að á sem getur hæglega verið laxveiðiá, á inn­an við 100 km svæði, til þess að hrygna í. Eldri fisk­ar geti leitað eftir hentugri á í allt að 1.000 km fjarlægð til þess að hrygna í og er þá bæði erfðablöndun og hætta á sýkingum við villtan lax til staðar.

Efast um réttmæt vinnubrögð atvinnuvegaráðherra