Hlutverk Svíþjóðar sem stærsta vatnsorkuframleiðanda Evrópu hefur lengi verið talið tákn fyrir öruggan grundvöll alls raforkukerfisins. En eftir því sem endurskoðunum samkvæmt vatnstilskipunum ESB fjölgar aukast áhyggjur af því að verið sé að mola þennan grundvöll sundur.
Hingað til hefur um helmingur þeirra virkjana sem hafa fengið úrskurð um að framfylgja skipunum ESB kosið að loka í stað þess að endurbyggja orkuverin. Fulltrúar atvinnulífsins tala um þróun sem er fordæmalaus í öðrum löndum. Gustaf Hellström, formaður Sambands sænskra vatnsaflsvirkjana segir við Realtid:
„Það er gullhúðun Svíþjóðar sem er vandamálið … það er aðeins Svíþjóð sem knýr þetta fram að hruni.“
Ferlið varðar 2.000 virkjanir og búist við að aðlögunin taki um tvo áratugi. En bráðabirgðaniðurstöðurnar vekja furðu hjá mörgum.
Farið aftur til tímans fyrir miðaldir
Kjarninn í deilunum er hvernig krafan um gott vistfræðilegt ástand er túlkuð. Samkvæmt atvinnulífinu hafa sænsk yfirvöld sett markið töluvert hærra en nauðsyn krefur. Hellström segir:
„Yfirvöld krefjast þess að fossar verði í grundvallaratriðum endurskapaðir….eins og þeir voru fyrir miðaldir.“
Hann leggur áherslu á að samtökin séu ekki á móti umhverfisaðgerðum, en telja að tilskipunin krefjist sérstakra málamiðlana vega verði umhverfisávinningurinn móti öðrum samfélagslegum ávinningi. Svíþjóð er að fara ranga leið í þessu tilfelli.
Til samanburðar bendir hann á Noreg – sem þarf ekki að fylgja tilskipunum frá Brussel á sama hátt en beitir samt sömu reglugerðum en túlkar það sem að fara í hina áttina. Þar byggja þeir á meðan Svíþjóð rífur niður.
Áhyggjur af stóru ánum
Það eru ekki lengur bara minnstu virkjanirnar sem eru í hættu. Í Klarälven vara stjórnmálamenn á staðnum við því að víðtækar kröfur í Natura 2000 áætlunum ESB um líffræðilegan fjölbreytileika gætu gert það ómögulegt að halda áfram starfsemi í mörgum virkjunum.
Orkufyrirtækið Fortum hefur gefið í skyn að aðstæðurnar geti haft bein áhrif á stóru virkjunina í Höljes. Samtals gæti tapið í ánni verið yfir 0,7 TWh á ári – næstum helmingur þess taps sem stjórnvöld hafa sett sem viðmið fyrir allt landið.
Stjórnmálamennirnir skrifa að ef svipaðar kröfur birtast á öðrum sviðum, þá gæti það orðið banahöggið sem þeir vildu forðast. Samtímis eru þeir gagnrýndir fyrir að oftúlka tilskipunina.
Mikið er í húfi. Smávirkjanir framleiða orku á pari við stórt kjarnorkuver og stór hluti þeirra er staðsettur þar sem þörfin er mest – í suðurhluta Svíþjóðar. Þar að auki snýst þetta ekki bara um kílóvattstundir heldur um kerfisnotkunina. Vatnsorkuverin geta fljótlega aukið eða minnkað rafmagnsframleiðslu og jafnað, þegar óstöðugur vindur bregst. Hellström segir:
„Þeir sem segja að þetta sé bara spurning um að byggja vindmyllur hafa ekki hugsað um muninn á fyrirsjáanlegri raforku og veðurháðri raforku … þegar kalt er og blankalogn framleiða vindmyllurnar núll og ekkert.“
Reikningurinn stækkar – áætlunin er að bresta
Þegar ákvörðunin var tekin um verndun fossa, þá voru tíu milljarðar króna settir til hliðar í sjóð sem myndi standa straum af stórum hluta af kostnaði eigenda. Nú eru allt aðrar tölur nefndar. Samkvæmt Hellström gætu beinar aðgerðir endað í 30–50 milljörðum sænskra króna og ef stjórnsýslan og málaferli eru tekin með gæti heildarupphæðin farið yfir 100 milljarða sek.
Á sama tíma gengur verkið hægt. Með um fjörutíu málum loknum á mörgum árum og þúsunda sem eru eftir, þá er erfitt að taka 20 ára áætlunina alvarlega. Hellström telur að verkinu se rústað með óraunhæfum kröfum og að peningarnir sem áttu að fara í breytingar séu notaðir til málaferla í staðinn.
Áhyggjur aukast um hversu mikið af fyrirhugaðri orku… Svíþjóð hefur efni á að tapa áður en það bitnar verulega á raforkukerfinu. Natura 2000-tilskipun ESB hefur einnig verið gagnrýnd fyrir þær afleiðingar sem hún hefur á skógrækt í Svíþjóð.
