Strandveiðar hafa í áratugi verið mikilvægur þáttur í íslenskri sjávarútvegshefð. Þær eru ekki aðeins atvinnugrein heldur lífsviðurværi, menning og samfélagsleg undirstaða víða um land. Í dag byggja um 700 fjölskyldur afkomu sína, að hluta eða öllu leyti, á strandveiðum. Þrátt fyrir það búa strandveiðimenn við algert óöryggi og síendurtekið óréttlæti af hálfu stjórnvalda.
Enginn raunverulegur fyrirsjáanleiki er til staðar. Ár eftir ár eru gefin loforð sem síðan eru brotin. Nú síðast var lofað 48 veiðidögum, en strandveiðibátar voru engu að síður sendir í land áður en þeim dögum var náð. Afleiðingarnar eru alvarlegar: tekjutap, ónýtur undirbúningur, skuldbindingar sem ekki er hægt að standa við og óvissa sem leggst þungt á fjölskyldur og byggðarlög.
Þetta er ekki aðeins spurning um daga á sjó, heldur um virðingu. Þegar stjórnvöld gefa út yfirlýsingar um fjölda veiðidaga, skipuleggja menn líf sitt, fjárfestingar og vinnu í trausti þess að staðið verði við orð. Þegar það traust er rofið verður tjónið ekki aðeins fjárhagslegt, heldur einnig félagslegt og mannlegt.
Sérstaklega er rétt að rifja upp söguna. Ekki alls fyrir löngu þótti eðlilegt að úthluta strandveiðum allt að 94 dögum. Hvað hefur breyst? Fiskistofnar eru ekki í verri stöðu en þá, tæknin er betri og eftirlit meira. Engu að síður hefur svigrúm strandveiða verið skorið niður, á meðan stærri útgerðir njóta stöðugleika og fyrirsjáanleika í sínu rekstrarumhverfi. Hvernig eiga smábátar sem veiða með 16 öngla hver, að vera ógn við fiskistofnana? Við erum að tala um vistvænustu veiðar í heimi.
Ef kvótakerfið væri í raun fiskveiðistjórnunartæki sem vildi hlúa að auðlindinni, yrði togurum sem eyðileggja hafsbotninn og drepa fisk í gríðarlegu magni sem fer ekki einu sinni í veiðarfæri þeirra, fækkað um þriðjung til að byrja með og strandveiðar auknar að sama skapi. Nei, kvótakerfið var gert til að vernda afnotarétt stórútgerðarinnar og hefur lítið með fiskveiðistjórnun að gera.
Strandveiðimenn sitja ekki við sama borð
Það blasir við að strandveiðimenn sitja ekki við sama borð og aðrir í sjávarútvegi. Þeir bera mesta áhættuna, hafa minnstu réttindin og fá sífellt skýr skilaboð um að þeirra framlag sé metið minna. Þetta er sérlega bagalegt í ljósi þess að strandveiðar styðja við dreifða byggð, skapa störf og tryggja að verðmætasköpun haldist víða um land, ekki aðeins á fáum stöðum.
Krafan er ekki óhófleg. Strandveiðimenn biðja ekki um forréttindi, heldur sanngirni, stöðugleika og að staðið sé við gefin loforð. Fyrirsjáanlegt kerfi, raunhæfur fjöldi veiðidaga og virðing fyrir þeim fjölskyldum sem treysta á þessar veiðar.
Ef stjórnvöld vilja í alvöru standa vörð um byggð í landinu og fjölbreyttan sjávarútveg, þá verða strandveiðar að fá að vera raunverulegur valkostur en ekki tímabundið undanþágukerfi sem hægt er að slíta niður eftir hentugleika.
Spurningin er einföld: Hvers vegna var hægt að úthluta 94 dögum áður, en ekki nú? Þar til því er svarað af heiðarleika og ábyrgð, mun óréttlætið gagnvart strandveiðimönnum halda áfram.
