Á síðustu misserum hefur lánshæfismat íslenska ríkisins farið batnandi hjá matsfyrirtækjunum þremur; Moody´s, S&P Global Ratings og Fitch ratings. Bætt lánshæfismat hefur að óbreyttu jákvæð áhrif á lánskjör ríkissjóðs og þar með einnig jákvæð áhrif á fjármögnunarkjör annarra innlendra aðila þar sem kjör ríkissjóðs eru grunnurinn að verðlagningu.
Ákveðinn samhljómur hefur verið í tilkynningum matsfyrirtækjanna um ástæður hækkandi lánshæfiseinkunnar. Þar vegur þyngst sterkari staða opinberra fjármála og horfur á lækkandi skuldahlutfalli hins opinbera, pólitísk samstaða um áherslu á varfærni í ríkisfjármálum og áætlun um að snúa við hallarekstri ríkissjóðs í náinni framtíð.
Lækkun skuldahlutfalls við uppgjör ÍL-sjóðs og niðurgreiðsla skulda við sölu á Íslandsbanka lykilþáttur
Fitch hækkaði lánshæfiseinkunn ríkissjóðs 6. febrúar sl. Að mati fyrirtækisins styðja stöðugleikareglan, tekjuráðstafanir ríkissjóðs og víðtæk pólitísk samstaða um að stöðva hallarekstur árið 2027 við áframhaldandi afkomubata ríkissjóðs og lækkun skuldahlutfalls hins opinbera. Mikil lækkun skuldahlutfallsins í kjölfar uppgjörs ÍL-sjóðs og sölu á eignarhlut ríkissjóðs á Íslandsbanka, en söluandvirðið var að fullu nýtt til niðurgreiðslu skulda, er lykilþáttur í ákvörðun Fitch. Fram kemur í tilkynningu Fitch að ákveðið hafi verið að hækka matseinkunn ríkissjóðs umfram það sem matslíkan fyrirtækisins gefur til kynna þar sem líkanið fangar ekki, að þeirra mati, að fullu þann ábata sem uppgjör ÍL-sjóðs hafi haft fyrir ríkissjóð.
Lánshæfismat ríkissjóðs endurspeglar enn fremur sterka erlenda eignastöðu hagkerfisins, en erlendar eignir umfram erlendar skuldir þjóðarbúsins nema nú 43% af VLF (u.þ.b. 2.100 milljarðar króna), rúmum gjaldeyrisvaraforða sem nemur tæplega 1.000 milljörðum króna, vel fjármagnað bankakerfi, miklar eignir lífeyrissjóða og vaxandi fjölbreytni útflutnings.
Styrkleiki þeirrar umgjarðar um efnahagsmál sem mótuð hefur verið á síðustu fimmtán árum og enn efld á þessu kjörtímabili, m.a. með innleiðingu stöðugleikareglu, hefur einnig átt sinn þátt í að byggja undir bætt lánshæfi ríkissjóðs.
Uppgjör ÍL-sjóðs eyddi um 90% af ríkisábyrgðum
Þá hefur og verið bent á að pólitísk samstaða hafi verið um að nýta uppgjör ÍL-sjóðs og sölu á eignarhluta ríkissjóðs í Íslandsbanka til skuldalækkunar. Með þessum tveimur ráðstöfunum lækkaði skuldahlutfall ríkissjóðs ekki aðeins verulega, heldur eyddi uppgjör ÍL-sjóðs um 90% af ríkisábyrgðum. Þótt skuldastaða ríkissjóðs sé almennt á svipuðu reiki og skuldir ríkissjóða með sambærilega lánshæfiseinkunn, þá er staða ríkissjóðs Íslands sterkari að mörgu leyti. Það leiðir einkum af því að ófjármagnaðar lífeyrisskuldbindingar eru óverulegar á Íslandi vegna ógnarsterks lífeyriskerfis og hagfelldrar aldurssamsetningar þjóðarinnar. Þessar skuldbindingar, sem almennt er ekki litið til þegar lagt er mat á skuldastöðu ríkja, hlaupa víða á hundruðum prósenta af landsframleiðslu.
Horfur um lánshæfiseinkunn stöðugar hjá matsfyrirtækjunum þremur
Síðasta hækkun lánshæfismats ríkissjóðs á undan hækkun Fitch, var í september 2024 þegar Moody´s hækkaði einkunnina úr A2 í A1. Sú einkunn er sambærileg við A+ einkunn Fitch. Í nóvember 2023 hækkaði S&P lánshæfiseinkunn ríkissjóðs um einn flokk eða úr A í A+. Horfur um lánshæfiseinkunn Íslands eru nú stöðugar hjá matsfyrirtækjunum þremur. Síðustu áratugi hefur ríkissjóður verið með samningssamband um mat á lánshæfi Íslands við þrjú stærstu matsfyrirtækin; Fitch Ratings, Moody’s Ratings og S&P Global Ratings. Haustið 2025, að loknu útboðsferli, ákvað fjármála- og efnahagsráðuneytið að fækka matsfyrirtækjum með samningssambandi úr þremur í tvö, vegna hagkvæmnisjónarmiða. Í ljósi þess ákvað Fitch að afturkalla áframhaldandi mat á lánshæfi ríkissjóðs. Ríkissjóður verður áfram með samningssamband við Moody’s Ratings og S&P Global Ratings um mat á lánshæfi ríkissjóðs.
